10-05-2008, 11:57 PM
DİREKT BOYARMADDELERLE PAMUĞUN BOYANMASI
Direkt boyarmaddelerle boyama, özellikle açık tonlarda önemlidir.
Direkt boyarmaddelerle boyamada boyarmadde seçimi; nüans, boyama hızı, çektirme derecesine göre yapılır.
Boyamaya etki eden en önemli faktörler;
- Zaman,
- Temperatür,
- Tuz konsantrasyonu'dur.
Direkt boyarmaddeler, anyonik yapıda ve suda çözünen boyarmaddeler olup, selüloz esaslı elyafı nötral veya kalevi ortamda, bir elektrolit (tuz) beraberliğinde (sodyumklorür gibi), kaynama temperatüründe boyarlar. Direkt boyarmaddelerle çalışılırken yumuşak sıcak su kullanılmalıdır, çünkü sert su çökelek oluşumuna neden olur.
Boyamalar bazik veya nötr ortamlarda yapılır. Boyama koyuluğuna göre flotteye eklenilen maddelerin yüzdelerinde değişme olur. Direkt boyarmaddelerin çözülmesi; önce gerekli boyarmaddeyi yumuşak sıcak su ile pasta haline getirilir, daha sonra karıştırarak kaynar su ile çözülür ve bir müddet kaynatılır. Direkt boyarmaddelerde çözme işleminin özenle yapılması, haslıklar üzerinde önemli rol oynar.
Direkt boyarmaddelerle piyasada yapılan boyamalar çektirme metoduna göre yapılmaktadır. Bu metoda göre örnek reçeteler izleyen sayfalarda verilmiştir.
Direkt Boyarmaddelerle Çektirme Yöntemine Göre Boyama
Direkt boyarmaddelerle en fazla uygulanan boyama şekli çektirme metodudur. Bu metodda flotteye ilave edilen yardımcı
madde ve kimyasallar; alkali ve tuz, bazı hallerde egalize maddesidir.
Direkt boyarmaddelerle boyama flottesine ilave edilen kimyasal maddeler:
Flotteye eklenen soda, boyarmaddenin çözünmesini, çözünmüş olarak kalmasını ve boyamanın düzgün bir şekilde yapılmasını sağlar. Bazı direkt boyarmaddeler kaynama tempera-türünde uzun süre kalınca ya da pH 7'nin üzerinde uzun süre kalınca nüanslarını değiştirirler, hatta bazıları tamamen bozunurlar. Bu da; boyarmaddenin böyle durumlarda kolayca parçalanıp indirgendiği anlamına gelir. Oksidasyon maddeleri ilavesi ile bu bozunma önlenebilir. Bazı boyarmaddeler için yalnızca amonyumsülfat ilavesi bu tehlikeyi önler. Piyasada bu amaçla özel redüksiyon önleyici maddeler bulunmaktadır.
Bazik ortamda selüloz lifi şu şekilde dissosiye olur:
Seli - COOH + OH‾ → Sell - COO‾ + H2O
Negatif yüklü lif anyonları ile boyarmadde anyonları birbirini iteceğinden boyama hızı, ortamın pH değerine bağlı olarak azalır. Boyarmadde ortamda,
BmSO3Na = BoSCV + Na+
şeklinde dissosiye olur. Bu çift yönlü bir reaksiyondur. Na+ arttıkça boyarmaddenin çözünmemiş şekilde bulunması artar. Yani, flotteye glauber tuzu (sodyumsülfat) veya sofra tuzu (sodyumklorür) ilavesiyle boyarmaddenin dissosiyasyonu azalır ve selüloz lifi tarafından alınan boyarmadde molekülü miktarı artar.
Tuz ve düşük temperatür, adsorbsiyonu iyileştirir, yüksek temperatür difuzyonu iyileştirir, hızlandırır.
Kaynama noktasına gelmeden önce flotteye ya hiç tuz konmamalı ya da az miktarda eklenmelidir. Kaynama noktasına gelindikten sonra ise, tuz porsiyonlar halinde flotteye konmalıdır. Tuzun flotteye kaynama noktasından önce birden eklenmesi abraja neden olur. Direkt boyarmaddelerin bazıları tuz olmadan da çekebildikleri halde, diğerleri tuzsuz çekemezler ve çok tuz gerektirirler. Yine bazı boyarmaddeler, uzun ve kısa flotte oranlarında aynı derecede çeker, diğerleri ise uzun flotte oranında çok daha az çeker. Bu tip boyarmaddelerle boyanmış mamullerin düşük olan yaş haslıklarının artmasını sağlamak amacıyla katyonaktif yardımcı maddelerle işlem uygulanır.
Direkt boyarmaddelerle HT boyama metodu:
Temperatürün 100°C'nin üzerine yükseltilmesiyle direkt boyarmaddelerin egalize (düzgünleşme) özellikleri arttırılabilmektedir. Egalize olma veya düzgünleşme yeteneği, boyarmadde moleküllerinin çok yoğun oldukları yerlerden daha az olan yerlere göç etme özelliğidir. HT metoduna göre boyamalarda, bütün boyarmaddeler HT'ye uygun olmadığı için seçim yaparken dikkatli olmak gerekir. Koruyucu olarak amonyumsülfat kullanılır.
Direkt boyarmaddelerle çektirme metoduna göre örnek reçeteler:
1) Kentaş direkt boyarmaddeleri ile boyama reçeteleri:
Açık ton boyamalar için;
Bazik ortam Nötr ortam
Kalsine soda % 0,5-1
Kalsine sodyum sülfat % 2-5 % 2-5 veya
Kristal sodyum sülfat % 4-10 % 4-10
Koyu ton boyamalar için;
Kalsine soda % 1-2
Kalsine sodyumsülfat % 10-20 % 10-20 veya
Kristal sodyumsülfat % 20-40 % 20-40
Yaş haslıklar nedeniyle boyamadan sonra kaynar soda-sabun yıkaması yapılmaz. Ilık durulama (30°C), ardından soğuk durulama yeterlidir.
Boyarmaddenin life fiksajını arttıran veya daha büyük molekül oluşturan bir ard muamele ile yaş haslıklar geliştirilebilir.
2) Sirius Supra ve Benzo boyarmaddeleri (DyStar) ile çektirme metoduna göre uygulama:
A- 0,2-1 gr/lt Egalize maddesi (Levegal KNS veya Levegal SL)
B- % x Sirius Supra veya Benzo direkt boyarmadde
C-1-20 gr/lt Kalsine sodyumsülfat veya sodyumklorür (porsiyonlar halinde)
Boyama kaynama derecesinde 45-75 dakika süreyle yapılır. Banyo 80°C'de boşaltılır. Gerekirse bu temperatürde 15 dakika boyamaya devam edilir.
Boyama sıcak ve soğuk durulama ile bitirilir. Haslıklar için gerekirse haslık geliştirici maddelerle (Levogen BF veya Levogen DR) ile muamele edilir.
3) Tubantin direkt boyarmaddeleri (Beze-ma/CHT) ile boyama reçetesi:
A) 0,3-1 gr/lt Egalizatör, Sarabıd SBF 0-2 gr/lt Soda
B) % x Tubantin boyarmadde
C) 5-20 gr/lt Glauber tuzu ve sodyumklorür
D) Katyonik ard muamele 0,3 ml/lt Asetik asit % 3 Fiksatör, Rewin MRT Boyama diyagramı Şekil 18.71'de verilmiştir. Tubantin Turkıs markalan için 0,5-1 gr/lt soda ilavesi ve glauber tuzu yerine sodyumklorür kullanım tavsiye edilir. Tubantin siyah boyarmaddeleri için 2 gr/lt soda ilavesi ile boyama tavsiye edilir.
4) Siyah boyarmaddeler için çok kullanılan Direkt Black VSF 600 (CI Direct Black 22) için reçete:
% 2-4 Kalsine soda (pH 10-10,5) % 30
Kalsine sodyumsülfat (veya sodyumklorür)
Fiksaj işlemi:
0,5-2 gr/lt Fiksaj maddesi F.O=1:20
Temperatür 95-100°C Süre 70 dakika Boyama diyagramı Şekil 18.72'deki gibidir.
Direkt Boyarmaddelerle Yan ve Tam Kontinü Metodlarla Boyama
Emdirme metodunun prensibi, boyama için hazırlanmış yeterli hidrofillikteki kumaşın boyarmadde ile emdirilip herhangi bir metodla materyal üzerinde fikse edilmesidir. Direkt boyarmaddelerin substantifliği fazla olduğu için emdirme metodları için çok uygun değillerdir ve nadiren uygulanırlar. Boyarmadde seçimi için kataloglardaki tavsiyelere uyulması gerekir. Boyama derinliği, boyarmaddenin çözünürlüğü ile doğru orantılıdır.
Direkt boyarmaddelerle boyamada emdirme metodlarının en anlamlısı padroll metodudur. Bu metodla daha koyu nüanslar elde edilir. Padbatch, padjig, padsteam metodları da uygun boyarmaddeler seçilerek uygulanabilmektedir. Soğuk bekletme metodunda flotteye bol miktarda üre ya da tiyoüre katılır
Direkt boyarmaddelerle boyama, özellikle açık tonlarda önemlidir.
Direkt boyarmaddelerle boyamada boyarmadde seçimi; nüans, boyama hızı, çektirme derecesine göre yapılır.
Boyamaya etki eden en önemli faktörler;
- Zaman,
- Temperatür,
- Tuz konsantrasyonu'dur.
Direkt boyarmaddeler, anyonik yapıda ve suda çözünen boyarmaddeler olup, selüloz esaslı elyafı nötral veya kalevi ortamda, bir elektrolit (tuz) beraberliğinde (sodyumklorür gibi), kaynama temperatüründe boyarlar. Direkt boyarmaddelerle çalışılırken yumuşak sıcak su kullanılmalıdır, çünkü sert su çökelek oluşumuna neden olur.
Boyamalar bazik veya nötr ortamlarda yapılır. Boyama koyuluğuna göre flotteye eklenilen maddelerin yüzdelerinde değişme olur. Direkt boyarmaddelerin çözülmesi; önce gerekli boyarmaddeyi yumuşak sıcak su ile pasta haline getirilir, daha sonra karıştırarak kaynar su ile çözülür ve bir müddet kaynatılır. Direkt boyarmaddelerde çözme işleminin özenle yapılması, haslıklar üzerinde önemli rol oynar.
Direkt boyarmaddelerle piyasada yapılan boyamalar çektirme metoduna göre yapılmaktadır. Bu metoda göre örnek reçeteler izleyen sayfalarda verilmiştir.
Direkt Boyarmaddelerle Çektirme Yöntemine Göre Boyama
Direkt boyarmaddelerle en fazla uygulanan boyama şekli çektirme metodudur. Bu metodda flotteye ilave edilen yardımcı
madde ve kimyasallar; alkali ve tuz, bazı hallerde egalize maddesidir.
Direkt boyarmaddelerle boyama flottesine ilave edilen kimyasal maddeler:
Flotteye eklenen soda, boyarmaddenin çözünmesini, çözünmüş olarak kalmasını ve boyamanın düzgün bir şekilde yapılmasını sağlar. Bazı direkt boyarmaddeler kaynama tempera-türünde uzun süre kalınca ya da pH 7'nin üzerinde uzun süre kalınca nüanslarını değiştirirler, hatta bazıları tamamen bozunurlar. Bu da; boyarmaddenin böyle durumlarda kolayca parçalanıp indirgendiği anlamına gelir. Oksidasyon maddeleri ilavesi ile bu bozunma önlenebilir. Bazı boyarmaddeler için yalnızca amonyumsülfat ilavesi bu tehlikeyi önler. Piyasada bu amaçla özel redüksiyon önleyici maddeler bulunmaktadır.
Bazik ortamda selüloz lifi şu şekilde dissosiye olur:
Seli - COOH + OH‾ → Sell - COO‾ + H2O
Negatif yüklü lif anyonları ile boyarmadde anyonları birbirini iteceğinden boyama hızı, ortamın pH değerine bağlı olarak azalır. Boyarmadde ortamda,
BmSO3Na = BoSCV + Na+
şeklinde dissosiye olur. Bu çift yönlü bir reaksiyondur. Na+ arttıkça boyarmaddenin çözünmemiş şekilde bulunması artar. Yani, flotteye glauber tuzu (sodyumsülfat) veya sofra tuzu (sodyumklorür) ilavesiyle boyarmaddenin dissosiyasyonu azalır ve selüloz lifi tarafından alınan boyarmadde molekülü miktarı artar.
Tuz ve düşük temperatür, adsorbsiyonu iyileştirir, yüksek temperatür difuzyonu iyileştirir, hızlandırır.
Kaynama noktasına gelmeden önce flotteye ya hiç tuz konmamalı ya da az miktarda eklenmelidir. Kaynama noktasına gelindikten sonra ise, tuz porsiyonlar halinde flotteye konmalıdır. Tuzun flotteye kaynama noktasından önce birden eklenmesi abraja neden olur. Direkt boyarmaddelerin bazıları tuz olmadan da çekebildikleri halde, diğerleri tuzsuz çekemezler ve çok tuz gerektirirler. Yine bazı boyarmaddeler, uzun ve kısa flotte oranlarında aynı derecede çeker, diğerleri ise uzun flotte oranında çok daha az çeker. Bu tip boyarmaddelerle boyanmış mamullerin düşük olan yaş haslıklarının artmasını sağlamak amacıyla katyonaktif yardımcı maddelerle işlem uygulanır.
Direkt boyarmaddelerle HT boyama metodu:
Temperatürün 100°C'nin üzerine yükseltilmesiyle direkt boyarmaddelerin egalize (düzgünleşme) özellikleri arttırılabilmektedir. Egalize olma veya düzgünleşme yeteneği, boyarmadde moleküllerinin çok yoğun oldukları yerlerden daha az olan yerlere göç etme özelliğidir. HT metoduna göre boyamalarda, bütün boyarmaddeler HT'ye uygun olmadığı için seçim yaparken dikkatli olmak gerekir. Koruyucu olarak amonyumsülfat kullanılır.
Direkt boyarmaddelerle çektirme metoduna göre örnek reçeteler:
1) Kentaş direkt boyarmaddeleri ile boyama reçeteleri:
Açık ton boyamalar için;
Bazik ortam Nötr ortam
Kalsine soda % 0,5-1
Kalsine sodyum sülfat % 2-5 % 2-5 veya
Kristal sodyum sülfat % 4-10 % 4-10
Koyu ton boyamalar için;
Kalsine soda % 1-2
Kalsine sodyumsülfat % 10-20 % 10-20 veya
Kristal sodyumsülfat % 20-40 % 20-40
Yaş haslıklar nedeniyle boyamadan sonra kaynar soda-sabun yıkaması yapılmaz. Ilık durulama (30°C), ardından soğuk durulama yeterlidir.
Boyarmaddenin life fiksajını arttıran veya daha büyük molekül oluşturan bir ard muamele ile yaş haslıklar geliştirilebilir.
2) Sirius Supra ve Benzo boyarmaddeleri (DyStar) ile çektirme metoduna göre uygulama:
A- 0,2-1 gr/lt Egalize maddesi (Levegal KNS veya Levegal SL)
B- % x Sirius Supra veya Benzo direkt boyarmadde
C-1-20 gr/lt Kalsine sodyumsülfat veya sodyumklorür (porsiyonlar halinde)
Boyama kaynama derecesinde 45-75 dakika süreyle yapılır. Banyo 80°C'de boşaltılır. Gerekirse bu temperatürde 15 dakika boyamaya devam edilir.
Boyama sıcak ve soğuk durulama ile bitirilir. Haslıklar için gerekirse haslık geliştirici maddelerle (Levogen BF veya Levogen DR) ile muamele edilir.
3) Tubantin direkt boyarmaddeleri (Beze-ma/CHT) ile boyama reçetesi:
A) 0,3-1 gr/lt Egalizatör, Sarabıd SBF 0-2 gr/lt Soda
B) % x Tubantin boyarmadde
C) 5-20 gr/lt Glauber tuzu ve sodyumklorür
D) Katyonik ard muamele 0,3 ml/lt Asetik asit % 3 Fiksatör, Rewin MRT Boyama diyagramı Şekil 18.71'de verilmiştir. Tubantin Turkıs markalan için 0,5-1 gr/lt soda ilavesi ve glauber tuzu yerine sodyumklorür kullanım tavsiye edilir. Tubantin siyah boyarmaddeleri için 2 gr/lt soda ilavesi ile boyama tavsiye edilir.
4) Siyah boyarmaddeler için çok kullanılan Direkt Black VSF 600 (CI Direct Black 22) için reçete:
% 2-4 Kalsine soda (pH 10-10,5) % 30
Kalsine sodyumsülfat (veya sodyumklorür)
Fiksaj işlemi:
0,5-2 gr/lt Fiksaj maddesi F.O=1:20
Temperatür 95-100°C Süre 70 dakika Boyama diyagramı Şekil 18.72'deki gibidir.
Direkt Boyarmaddelerle Yan ve Tam Kontinü Metodlarla Boyama
Emdirme metodunun prensibi, boyama için hazırlanmış yeterli hidrofillikteki kumaşın boyarmadde ile emdirilip herhangi bir metodla materyal üzerinde fikse edilmesidir. Direkt boyarmaddelerin substantifliği fazla olduğu için emdirme metodları için çok uygun değillerdir ve nadiren uygulanırlar. Boyarmadde seçimi için kataloglardaki tavsiyelere uyulması gerekir. Boyama derinliği, boyarmaddenin çözünürlüğü ile doğru orantılıdır.
Direkt boyarmaddelerle boyamada emdirme metodlarının en anlamlısı padroll metodudur. Bu metodla daha koyu nüanslar elde edilir. Padbatch, padjig, padsteam metodları da uygun boyarmaddeler seçilerek uygulanabilmektedir. Soğuk bekletme metodunda flotteye bol miktarda üre ya da tiyoüre katılır