10-05-2008, 11:24 PM
KETEN MAMULLERİN ÖN TERBİYESİ
Kimyasal yapıları bakımından selüloz lifleri olan keten liflerinin terbiye işlemleri genellikle pamuktakilere benzemektedir. Yalnız içerdikleri yabancı madde miktarının fazla olması nedeniyle keten liflerinin ön terbiyesi, pamuktakine nazaran daha teferruatlıdır.
Ketenin terbiye işlemleri sırasında göz önünde bulundurulması gereken bir husus da, uzun keten liflerinin, lif demetlerinden (hücrelerinden) oluşmasıdır. Lif demetlerindeki lif hücrelerini (kısa lifleri) birbirine bağlayan iç pektin (skelereşim orta lameli) kuvvetli bazik çözeltilerde çözülmektedir. Eskiden iç pektin çözülünce, uzun keten liflerinin dayanımlarının da düşeceği kabul edilirdi. Halbuki hava oksijenine karşı koruyaraktan, yani selüloz makromoleküllerinin zarar görmesini önleyerekten çalışıldığında, iç pektin çözülse de, lif hücrelerinin iplikler içerisindeki başlangıç pozisyonları değişmediği sürece, ipliğin, kumaşın dayanımlarında bir azalma meydana gelmemektedir.
Ketenin gördüğü ön terbiye işlemlerini tanımlamadan önce keten hakkında genel bir bilgi verelim.
ETKENLER
KETEN ELYAFININ KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
Su
Keten elyafları suda hafif şişerler. Bu da çekmeye sebep olabilir.Bu sorun çeşitli apre ve bitim işlemleriyle azaltılabilmektedir.
Asitler
Keten bitkisi kuvvetli asillerden zarar görür. Esas itibarı ile selüloz olduğundan pamuk gibi etkilenir.
Bazlar (alkaliler)
Bazlara karşı dirençlidir (pamuk gibi).
Ağartma maddeleri
Daha fazla doğal yabana maddeleri bulunduğundan beyazlatılması pamuktan dahi zordur. Hipoklorit beyazlatıcıyı karşı pamuklan daha hasistir.
Organik çözgenler
Organik çözgenlere dirençlidir.
ilde, atmosfer koşulları
Uzun süre güneşte kalırsa oksiselüloz oluşur ve zarar görür. Pamuktan biraz daha dirençlidir.
Küf ve mantarlar
Pamuk gididir. Küf keteni etkiler. Islak nemli keten küfün en sevdiği ortamdır.
Güveler, böcekler
Pamuk gibi güve ve böceklere dirençlidir.
Boyama
Direkt reaktif ve küp boyarmaddeleri ile boyanır. Boyanması pamuktan daha zordur.
Keten önterbiye işlemi olarak şu işlemlerden geçirilir;
• Hav yakma
• Haşıl sökme
• Bazik işlem
• Ağartma
• Merserize
• Kotonize
Hav Yakma
Keten ve karışımlarında hav yakma istemi pamuk ile aynı prensiplere dayanır. Yani; yakma zordur ve içine nuruz etmiş bir yakma etkisi için kumaş üzerinde yakma pozisyonu tercih edilir.
Haşıl Sökme
Keten elyafının haşıllanmasında karboksimetilselüloz en fazla kullanılan haşıl maddesidir. Yıkama ile uzaklaştırıldığından haşıl sökme işlemi kolaydır.
Haşıl sökme, uygun bir tensid varlığında hafif bazik ortamda yapılabilir.
Bazik İşlem
Keten elyafının bazik işlemi; pamuğa nazaran daha düşük sıcaklıkta ve daha düşük baz konsantrasyonda yapılır. Ağır koşullarda, keten elyafındaki bitkisel zamkların çözünüp, materyalin ağılık ve mukavemet kaybına uğraması söz konusudur.
Bazik işlem; yumuşak tutum kazandırılan keten kasarında aynı bu işlem olarak, sert tutum kazandıran keten kasarında ajanına ile kombine olarak uygulanır.
Ağartma
Keten ağartma esnasında % 10-25 arasında ağırlık kaybına uğrar. Ağırlık kaybı % 25'i geçmemelidir.
Materyalin kirlilik derecesine,
Yabancı madde içerme,
İstenilen beyazlık efektine,
Alkali muamele özelliklerine bağlı olarak değişir.
Ketenin elyaf veya üstübü olarak ağartılması çok güçtür. Bu durumda dahi fazla yabancı madde içerirler.
Keten elyafı pektin içermektedir, asıl selüloz kısmı demetler halindedir. İşlem sırasında bunların hiçbirisinin zarar görmemsi gerekir.. Aksi halde mukavemet kaybı oluşur.
Keten iplikleri ve kumaştan için en zararsız ağartma metodu sodyumkorit ağartmasıdır. Ancak hipoklorit ve hidrojenperoksit ağartması özellikle kombine şekilde uygulanır.
Merserize
Ketende merserize yaygın değildir. Bu durumda ketenin doğal özelliğinin aranmasının rolü büyüktür.
Aynı amanda; Sudkostik muamelesinde, ipliklerin dışındaki liflerin şişmesinin pamutakinden daha fazla olması ve iç kısma nüfuz etmiş düzgün merserize etkisi sağlanamaması da önemli etkendir.
Merserize istemi, ketende hemen hemen hiçbir değişiklik meydana getirmez.
Keten için sıvı amonyakla merserize ilginç olabilir, ancak uygulamada pek yoktur.
sudkostik muamelesi pamukta olduğu gibi boyarmadde alımım artırmakta, iyi bir esneme yeteneği kazandırmakta, yaş ve kuru buruşmazlık açıları ile sürtme dayanımları da büyük
bir artış göstermektedir. Buruşmazlık apresi yapılacak ketenin merserizesi ile, daha iyi bir tuşe ve daha yüksek mukavemet kazandırılır.
Kotonize , Pamuklaştırma
Kotonize, üzen keten liflerini oluşturan lif demetlerini; kimyasal biyolojik ve mekanik yollarla, lif hücrelerine ayırma işlemidir. Bu şekilde elde edilen lif hücrelerinin boylan, pamuk liflerine yakın uzunlukla olduğundan, kotonize işlemi sonucu elde edilen keten lifleri, pamuk lifleriyle veya pamuk tipi viskon ve sentetik liflerle karıştırılmaya uygundur. Kotonize işleminde keten veya kenevir sapları odun kısmından iyi bir şekilde ayrıldıktan sonra, % 2-2,5 lik sudkostik çözeltisiyle basınç altında. 2-3 saat muamele edilir.
Bu bilgilerin ışığı altında ve lifleri hava oksijeninden koruyan Lufıbrol KB cinsi
yardımcı maddelerin piyasaya çıkarılması sayesinde, anık keten mamuller de sud kostik ile
muamele edilebilmektedirler. Buna göre keten ön terbiyesini iki şekilde yapabilmek mümkün
olmaktadır.
Sert Tutum Kazandıran Keten Ön Terbiyesi
Bu şekilde yapılan keten ön terbiyesinde , iç pektinin çözülmesini önlemek için malın kuvvetli bazlarla ( NaOH ) ile muamelesinden sakınılmakta ve işlemlerin ağırlığı yükseltgen ağartmalara verilmektedir. Böyle bir ön terbiyeden geçen malın tutumu sertçedir, fakat masa örtüleri gibi bir çok kumaşta bu sertçe tutum özellikle istenmektedir.
Eskiden keten ipliklerin ön terbiyesi soda kaynatması ve hipoklorit ağartması
kombinasyonu ile yapılırdı. Böyle bir işlem sonucu elde edilen beyazlığa 1/4 beyazlık derecesi Yani 44 beyazlık elde etmek için, bu kombinasyonun 4 kere tekrarlanması gerekirdi. Sonraları son ağartmaların hipoklorit yerine hidrojenperoksitle yapılmasının daha iyi sonuç vereceği görüldü.
Asidik hipoklorit kasarı uygulandığında iyi sonuçlar alınması üzerine, keten ön terbiyesinin hep zayıf bazik ortamda yapılması yerine, bazik ve asidik ortamda yapılan işlemler kombinasyonu şeklinde yapılmasının, en iyi sonuçlan sağlayacağı anlaşıldı. Örneğin, bugün:
• Soda kaynatması (bazik)
• Sodyumklorit ağartması (asidik)
• Hıdrojenperoksid ağartması (bazik)
• Sodyumklorit ağartması (asidik)
kombinasyonu ile 8 adımlı soda kaynatması - hipoklorit ağartması kombinasyonundan çok daha kısa sürelerde, daha iyi beyazlık dereceleri elde edilebilmektedir.
Yumuşak Tutum Kazandıran Keten Ön Terbiyesi
Ön terbiyenin kuvvetli bazlarla muamele ve yükseltgen ağartma kombinasyon ile
yapıldığı bu tıp çalışmalar sonucu, keten liflerindeki yabancı maddeler tamamen
uzaklaştırıldığından, mamulde % 20-30'luk bir kütle kaybı meydana gelmektedir. Malın
tutumunun yumuşak olduğu bu çalışma şekli, özellikle giyim eşyalarında kullanılacak keten
kumaşlarda tercih edilmektedirler.
Yüksek konsantrasyondaki NaOH çözeltileriyle çalışırken flotteye Lufıbrol KB cinsinden bir yardımcı madde ilave ederek, hava oksijeninin selüloz liflerine zarar vermesini önlemek gerekir. Bu tip yardımcı maddeler, indirgen maddenin yanında kompleks oluşturucu da içerdiklerinden, keten liflerindeki peklinin Ca ve Mg iyonlarını bağlayarak, bunun liflerden uzaklaştırılmasını da kolaylaştırmaktadırlar. Böylece pektin tabakası uzaklaşan liflerin şişmesi anmakta ve ardından yapılacak olan yükseltgen ağartmalar sonucu daha yüksek beyazlık derecelen elde edilebilmektedir.
Dolayısıyla 40-45 g/1 NaOH - Lufıbrol KB (veya muadili) ile 90-95°C’ da birkaç saat
muamele edilen (pad-roll yöntemi) keten kumaşı, ardından birer sodyumklorit ve
hidrojenperoksit ağartmasından geçirerek, 3 adımda en yüksek beyazlık derecelerine ulaşmak mümkün olmaktadır.
Kimyasal yapıları bakımından selüloz lifleri olan keten liflerinin terbiye işlemleri genellikle pamuktakilere benzemektedir. Yalnız içerdikleri yabancı madde miktarının fazla olması nedeniyle keten liflerinin ön terbiyesi, pamuktakine nazaran daha teferruatlıdır.
Ketenin terbiye işlemleri sırasında göz önünde bulundurulması gereken bir husus da, uzun keten liflerinin, lif demetlerinden (hücrelerinden) oluşmasıdır. Lif demetlerindeki lif hücrelerini (kısa lifleri) birbirine bağlayan iç pektin (skelereşim orta lameli) kuvvetli bazik çözeltilerde çözülmektedir. Eskiden iç pektin çözülünce, uzun keten liflerinin dayanımlarının da düşeceği kabul edilirdi. Halbuki hava oksijenine karşı koruyaraktan, yani selüloz makromoleküllerinin zarar görmesini önleyerekten çalışıldığında, iç pektin çözülse de, lif hücrelerinin iplikler içerisindeki başlangıç pozisyonları değişmediği sürece, ipliğin, kumaşın dayanımlarında bir azalma meydana gelmemektedir.
Ketenin gördüğü ön terbiye işlemlerini tanımlamadan önce keten hakkında genel bir bilgi verelim.
ETKENLER
KETEN ELYAFININ KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
Su
Keten elyafları suda hafif şişerler. Bu da çekmeye sebep olabilir.Bu sorun çeşitli apre ve bitim işlemleriyle azaltılabilmektedir.
Asitler
Keten bitkisi kuvvetli asillerden zarar görür. Esas itibarı ile selüloz olduğundan pamuk gibi etkilenir.
Bazlar (alkaliler)
Bazlara karşı dirençlidir (pamuk gibi).
Ağartma maddeleri
Daha fazla doğal yabana maddeleri bulunduğundan beyazlatılması pamuktan dahi zordur. Hipoklorit beyazlatıcıyı karşı pamuklan daha hasistir.
Organik çözgenler
Organik çözgenlere dirençlidir.
ilde, atmosfer koşulları
Uzun süre güneşte kalırsa oksiselüloz oluşur ve zarar görür. Pamuktan biraz daha dirençlidir.
Küf ve mantarlar
Pamuk gididir. Küf keteni etkiler. Islak nemli keten küfün en sevdiği ortamdır.
Güveler, böcekler
Pamuk gibi güve ve böceklere dirençlidir.
Boyama
Direkt reaktif ve küp boyarmaddeleri ile boyanır. Boyanması pamuktan daha zordur.
Keten önterbiye işlemi olarak şu işlemlerden geçirilir;
• Hav yakma
• Haşıl sökme
• Bazik işlem
• Ağartma
• Merserize
• Kotonize
Hav Yakma
Keten ve karışımlarında hav yakma istemi pamuk ile aynı prensiplere dayanır. Yani; yakma zordur ve içine nuruz etmiş bir yakma etkisi için kumaş üzerinde yakma pozisyonu tercih edilir.
Haşıl Sökme
Keten elyafının haşıllanmasında karboksimetilselüloz en fazla kullanılan haşıl maddesidir. Yıkama ile uzaklaştırıldığından haşıl sökme işlemi kolaydır.
Haşıl sökme, uygun bir tensid varlığında hafif bazik ortamda yapılabilir.
Bazik İşlem
Keten elyafının bazik işlemi; pamuğa nazaran daha düşük sıcaklıkta ve daha düşük baz konsantrasyonda yapılır. Ağır koşullarda, keten elyafındaki bitkisel zamkların çözünüp, materyalin ağılık ve mukavemet kaybına uğraması söz konusudur.
Bazik işlem; yumuşak tutum kazandırılan keten kasarında aynı bu işlem olarak, sert tutum kazandıran keten kasarında ajanına ile kombine olarak uygulanır.
Ağartma
Keten ağartma esnasında % 10-25 arasında ağırlık kaybına uğrar. Ağırlık kaybı % 25'i geçmemelidir.
Materyalin kirlilik derecesine,
Yabancı madde içerme,
İstenilen beyazlık efektine,
Alkali muamele özelliklerine bağlı olarak değişir.
Ketenin elyaf veya üstübü olarak ağartılması çok güçtür. Bu durumda dahi fazla yabancı madde içerirler.
Keten elyafı pektin içermektedir, asıl selüloz kısmı demetler halindedir. İşlem sırasında bunların hiçbirisinin zarar görmemsi gerekir.. Aksi halde mukavemet kaybı oluşur.
Keten iplikleri ve kumaştan için en zararsız ağartma metodu sodyumkorit ağartmasıdır. Ancak hipoklorit ve hidrojenperoksit ağartması özellikle kombine şekilde uygulanır.
Merserize
Ketende merserize yaygın değildir. Bu durumda ketenin doğal özelliğinin aranmasının rolü büyüktür.
Aynı amanda; Sudkostik muamelesinde, ipliklerin dışındaki liflerin şişmesinin pamutakinden daha fazla olması ve iç kısma nüfuz etmiş düzgün merserize etkisi sağlanamaması da önemli etkendir.
Merserize istemi, ketende hemen hemen hiçbir değişiklik meydana getirmez.
Keten için sıvı amonyakla merserize ilginç olabilir, ancak uygulamada pek yoktur.
sudkostik muamelesi pamukta olduğu gibi boyarmadde alımım artırmakta, iyi bir esneme yeteneği kazandırmakta, yaş ve kuru buruşmazlık açıları ile sürtme dayanımları da büyük
bir artış göstermektedir. Buruşmazlık apresi yapılacak ketenin merserizesi ile, daha iyi bir tuşe ve daha yüksek mukavemet kazandırılır.
Kotonize , Pamuklaştırma
Kotonize, üzen keten liflerini oluşturan lif demetlerini; kimyasal biyolojik ve mekanik yollarla, lif hücrelerine ayırma işlemidir. Bu şekilde elde edilen lif hücrelerinin boylan, pamuk liflerine yakın uzunlukla olduğundan, kotonize işlemi sonucu elde edilen keten lifleri, pamuk lifleriyle veya pamuk tipi viskon ve sentetik liflerle karıştırılmaya uygundur. Kotonize işleminde keten veya kenevir sapları odun kısmından iyi bir şekilde ayrıldıktan sonra, % 2-2,5 lik sudkostik çözeltisiyle basınç altında. 2-3 saat muamele edilir.
Bu bilgilerin ışığı altında ve lifleri hava oksijeninden koruyan Lufıbrol KB cinsi
yardımcı maddelerin piyasaya çıkarılması sayesinde, anık keten mamuller de sud kostik ile
muamele edilebilmektedirler. Buna göre keten ön terbiyesini iki şekilde yapabilmek mümkün
olmaktadır.
Sert Tutum Kazandıran Keten Ön Terbiyesi
Bu şekilde yapılan keten ön terbiyesinde , iç pektinin çözülmesini önlemek için malın kuvvetli bazlarla ( NaOH ) ile muamelesinden sakınılmakta ve işlemlerin ağırlığı yükseltgen ağartmalara verilmektedir. Böyle bir ön terbiyeden geçen malın tutumu sertçedir, fakat masa örtüleri gibi bir çok kumaşta bu sertçe tutum özellikle istenmektedir.
Eskiden keten ipliklerin ön terbiyesi soda kaynatması ve hipoklorit ağartması
kombinasyonu ile yapılırdı. Böyle bir işlem sonucu elde edilen beyazlığa 1/4 beyazlık derecesi Yani 44 beyazlık elde etmek için, bu kombinasyonun 4 kere tekrarlanması gerekirdi. Sonraları son ağartmaların hipoklorit yerine hidrojenperoksitle yapılmasının daha iyi sonuç vereceği görüldü.
Asidik hipoklorit kasarı uygulandığında iyi sonuçlar alınması üzerine, keten ön terbiyesinin hep zayıf bazik ortamda yapılması yerine, bazik ve asidik ortamda yapılan işlemler kombinasyonu şeklinde yapılmasının, en iyi sonuçlan sağlayacağı anlaşıldı. Örneğin, bugün:
• Soda kaynatması (bazik)
• Sodyumklorit ağartması (asidik)
• Hıdrojenperoksid ağartması (bazik)
• Sodyumklorit ağartması (asidik)
kombinasyonu ile 8 adımlı soda kaynatması - hipoklorit ağartması kombinasyonundan çok daha kısa sürelerde, daha iyi beyazlık dereceleri elde edilebilmektedir.
Yumuşak Tutum Kazandıran Keten Ön Terbiyesi
Ön terbiyenin kuvvetli bazlarla muamele ve yükseltgen ağartma kombinasyon ile
yapıldığı bu tıp çalışmalar sonucu, keten liflerindeki yabancı maddeler tamamen
uzaklaştırıldığından, mamulde % 20-30'luk bir kütle kaybı meydana gelmektedir. Malın
tutumunun yumuşak olduğu bu çalışma şekli, özellikle giyim eşyalarında kullanılacak keten
kumaşlarda tercih edilmektedirler.
Yüksek konsantrasyondaki NaOH çözeltileriyle çalışırken flotteye Lufıbrol KB cinsinden bir yardımcı madde ilave ederek, hava oksijeninin selüloz liflerine zarar vermesini önlemek gerekir. Bu tip yardımcı maddeler, indirgen maddenin yanında kompleks oluşturucu da içerdiklerinden, keten liflerindeki peklinin Ca ve Mg iyonlarını bağlayarak, bunun liflerden uzaklaştırılmasını da kolaylaştırmaktadırlar. Böylece pektin tabakası uzaklaşan liflerin şişmesi anmakta ve ardından yapılacak olan yükseltgen ağartmalar sonucu daha yüksek beyazlık derecelen elde edilebilmektedir.
Dolayısıyla 40-45 g/1 NaOH - Lufıbrol KB (veya muadili) ile 90-95°C’ da birkaç saat
muamele edilen (pad-roll yöntemi) keten kumaşı, ardından birer sodyumklorit ve
hidrojenperoksit ağartmasından geçirerek, 3 adımda en yüksek beyazlık derecelerine ulaşmak mümkün olmaktadır.