11-01-2008, 12:50 PM
SÜrtÜnmeye KarŞi Renk HasliĞi Tayİnİ Deney Raporu
1. AMAÇ
Bilindiği gibi iki tür renklendirme metodu vardır. Bunlardan biri boyama diğeri ise baskı yöntemidir. Bu deneyde amaç, bu şekilde renklendirilmiş olan kumaşların kullanım ve üretim sırasında,maruz kaldıkları sürtünmeler nedeni ile renklerini kaybetme derecelerini gri skala baz alınarak ölçmektir.
2.GENEL BİLGİLER
Haslık ; bir tekstil mamülünün üretim ve kullanımı sırasında karşılaştığı etkilere dayanma gücüdür. Mamüllerin haslıklarını belirlemede çeşitli standartlar kullanılmaktadır. Bu standartlar yardımı ile tekstil mamülünün bir özelliği sayısal değerlerle ortaya konulabilmektedir. Bu özellik bir kullanım , bakım veya işleme ile ilgili kalite özelliği olabilir.
Burada önemli bir husus ; bir standart kullanılırken , o standardı belirleyen kişilerin o konuda eğitimli ve tecrübe sahibi olmaları ve elde edilen sonuçların başka laboratuvarlarda da tekrarlanabilir olması gerekmektedir. Yani ; standartlara bağlı test yöntemlerinin bir zaman ve yere bağlı olmaksızın karşılaştırılabilir sonuçlar vermesi önemlidir. Aksi takdirde ; bir mamülün kalite özellikleri değişik kontrol merkezlerinde denenmekte , değişik değerler elde edilmekte ve yerine göre mamül ya reddedilmekte veya fiyat kırma yoluna gidilmektedir.
Her mamülün kullanım yerine göre bazı haslık değerleri diğerlerinden daha önemli hale gelmektedir. Örneğin bir gecelik , perdelik , astarlık , gömleklik , şemsiye , mayo veya paltoluk mamüllerde olduğu gibi her mamülden istenen haslık türleri farklıdır. Haslıkları başlıca 2 gruba ayırabiliriz:
İşleme veya fabrikasyon haslıkları : Karbonize , dink , kükürt , dekatür , kuru ısı ile fikse , merserize , peroksit , klorit, buhar , avivaj vs. gibi işlemlere karşı mamülde aranan haslıklardır. Bu işlemler sırasındaki şartlara , kullanılan kimyasal maddelere (asitler , bazlar , alkoller , alkaliler vs.) karşı dayanıklılığı belirlenir.
Kullanım veya bakımla ilgili haslıklar : Işık , yıkamaya karşı renk , sürtünmeye karşı renk , tere karşı renk , kuru temizleme , hipokloritle beyazlatma , ütüye , çeşitli hava şartlarına karşı vs. mamüllerde aranan haslıklardır.
Bizim burada inceleyeceğimiz haslık , tekstil mamüllerinin sürtünmeye karşı renk haslığıdır. Özellikle döşemeliklerde kullanım sırasındaki sürtünmelerden dolayı renk açılmaları ; ayrıca günlük giysilerde , pantolonların diz kapağı bölgeleri ve kazak , T-shirt gibi üst giysilerin dirsek kısımlarında yine fazla sürtünmeden dolayı renk açılmaları görülmesi dolayısıyla , bu alanlarda üretilen kumaşlarda sürtünmeye karşı renk haslığının iyi olması istenmektedir. Ayrıca mamülün yıkanması esnasında da sürtünme olduğu için burada da haslık önemlidir.
Bir kumaşın sürtünmeye karşı renk haslığı ; kumaşın boyandığı prosesteki fiksaj işleminin iyi yapılıp yapılmadığı ile ilgilidir. Fiksajı iyi olan kumaşta boya ,kumaş yüzeyinde kalıntı oluşturmayacağı için sürtünme sonucunda da akmayacak ve diğer kumaşlara geçmeyecektir. Tabi boyanın kendi haslığının da çok iyi olması gerekir. Uygun hammadde için uygun boyarmaddenin seçilmesi de en önemli etkenlerdendir. Mesela polyester için dispers boyarmaddeler ,reaktif ve direkt boyama yöntemleri ile çok iyi haslık verir.
Bunların yanında koyu renkler açık renklerden daha çabuk renk çıkartırlar. Koyu boyanmış kumaş içinde ve yüzeyde daha fazla boyarmadde vardır. Bu nedenle sürtünme ile daha fazla boyarmadde çıkartırlar.
Deneyin yapılışında da anlatılacağı gibi kumaşın kuru ve yaş olmasına bağlı olarak da sürtünme haslığı değişir. Kuru haslık yaş haslığa göre daha iyidir. Çünkü suyun boyarmadde üzerine çözücü etkisi vardır.
3.DENEY CİHAZI
Deney sırasında sürtünme cihazının yanında, boyasız pamuklu beyaz refakat bezi ve sonuçları değerlendirmede gri skala kullandık.
Sürtünme cihazı olarak krokmetre kullanıldı. El ile çalışan bu alet, deney numunesine 400g/cm² lik (900 gr) basınç uygulayan , çapı 1.59 cm silindir biçimli refakat bezinin sarıldığı deney parmağı içeren bir alettir. 10 cm’lik bir aralık içerisinde 10 saniyede 10 defa gidip gelme hareketi yapılır. böylece beyaz refakat bezinin lekelenme derecesi gri skala yardımıyla bulunabilir. Biz bu deneyde numune kumaş üzerindeki solmayı değil , sadece sürtünme sonucu refakat bezine geçmiş olan boyayı değerlendirdik.
Haslık kontrollerinde kullanılan standart skalalardan biri gri skaladır. Işık haslığı dışında diğer tüm haslıkların değerlendirilmesinde bu skala kullanılmaktadır. Renk değişiminin belirlenmesi ve kirletme veya akmanın belirlenmesi için olmak üzere iki çeşittir. 5 basamaklıdır. (Ayrıca bunların orta değerleri vardır.)
Bunun yanında ışık haslığı ölçümünde kullanılan mavi skala vardır. Bu da 8 basamaklı olup 1 en düşük , 8 en yüksek haslığı gösterir. bunlar 200 g/m² ‘lik yünlü kumaşlara özel boyarmaddelerle yapılmış boyamalardır. 7. Ve 8. Basamaklar ayrıca dekatür işlemi görmüşlerdir. Bu skalayı oluşturan boyarmaddeler , özel seçilmiş , ender bulunan boyarmaddelerdir. Bunlar pratik olarak değişik klima şartlarından etkilenmezler. Haslığı ölçülecek örnekler değişik mamüllerden , değişik yöntemlere göre , değişik boyarmaddelerle , değişik renk tonu ve koyuluğunda boyanmış olsalar bile ışık haslıkları bu skala ile değerlendirilebilmektedir.
Ama biz bu deneyde sürtünmeye karşı haslığı belirlediğimiz için gri skalayı kullandık.
Aşağıda gri skaladaki numaralandırma sistemi verilmiştir:
1 Çok az
1/2
2 Az
2/3
3 Orta
3/4
4 İyi
4/5
5 Çok iyi
Burada kullandığımız refakat bezi de bezayağı dokusuna sahip , orta ağırlıkta , haşıl ve lif olmayan diğer maddelerden arındırılmış , beyazlatılmış pamuklu kumaştır.
4.DENEY NUMUNESİ
Deneyde 3 farklı kumaştan numuneler aldık. Her bir kumaştan biri yaş sürtünme , diğeri kuru sürtünmede kullanılmak üzere ve atkı – çözgü yönlerinden 1 er tane olmak üzere toplam 6 tane numuneyi 14x5 cm boyutlarında keserek aldık. Numune aldığımız kumaşlardan biri sadece çözgüsü renkli (mavi indigosol boyarmaddesiyle boyanmış) , 3/1 dimi örgü yapısında % 100 pamuklu bir kumaştır. Diğeri ise askeri yeşil renkli , % 67 polyester %33 viskon karışımında bir kumaştır. Ayrıca 8 tane de 5x5 cm boyutlarında refakat bezi kesilmiştir.
5.DENEYİN YAPILIŞI
Numuneler atkı ve çözgü yönünde alındıktan ve üzerlerine hangi yönden alındığı yazıldıktan sonra sürtünme cihazımızın numuneyi koyulacak bölümüne , ilk olarak kuru halde numune yerleştirildi. Bu bölüm zımpara kağıdı ile kaplanmış ve kumaşın kaymasını önleyecek niteliktedir. Numune buraya yerleştirilip sıkıştırıldı. Daha sonra kesilen refakat bezi de parmağa plastik kıskaç yardımı ile sıkıştırılarak yerleştirildi. . Başlarken düzeneğin sayacı sıfırlanarak veya kendimiz sayarak deneyi yaptık. Sayaç kaç kere ileri geri yaptığımızı hareketi saymamıza yarayan bir parçasıdır. Çevirme kolu tutularak 10 kere 10 sn içinde ileri geri hareket yaptırıldı. Daha sonra hem kumaş numunesi , hem de refakat bezi çıkartılıp ayrıldı. Bu işlem 6 kere yaş olarak 6 kere de kuru olarak yapıldı. Yaş sürtünme deneyinde refakat bezi suyun içine daldırıldı ve çıkarılırken suyu hafifçe sıkıldı.
Sürtünme işlemi gerçekleştirilmiş, cihazdan çıkarılan refakat bezlerinin yaş olanlarının kuruması beklendikten sonra akma için kullanılan gri skala ile refakat bezi üzerindeki kirlenmenin derecesi saptanmaya çalışıldı.
6.SONUÇLAR
Deney sonucunda gri skaladan okunan değerler tablo biçiminde değerlendirilmiştir.
Ana numune Alt numune Sürtünme haslığı
Kuru Yaş
Atkı çözgü ortalama atkı çözgü Ortalama
1 1 4/5 4 4/5 2 2/3 2/3
2 1 2/3 2/3 2/3 1 2 ½
3 1 5 5 5 4/5 4/5 4/5
TABLE 1. SÜRTÜNME HASLIĞI DENEY SONUÇLARI
Tablodaki değerlere bakıldığında; özellikle pamuklu denim kumaşta sürtünme haslığının daha kötü değerlerde olduğu görülebilir. Bu uygulanan boyanın haslığının kötü olduğundan ya da boyama yönteminin uygun şartlarda yapılmadığından veya fixe işleminin iyi yapılamadığından kaynaklanıyor olabilir. Denim kumaşın özellikle yaş haslığı çok kötü değerlerdedir. Zaten yaş haslık çoğu zaman kuru haslıktan daha kötüdür. Bu pes/viskon kumaşında da görülmektedir.
Ayrıca burada (denim kumaşta) dikkat çeken atkı yönünde aldığımız numunelerde haslığın daha kötü çıkmış olmasıdır. Bunun nedeni de renkli olan çözgü ipliklerine dik olarak sürtünmenin meydana gelmesidir. iplik yüzeyi daha çok zorlanarak sürtünme katsayısı arttığı için beraberinde daha çok boyarmaddeyi kumaş yapısından sökmüştür.
Bunlara bakarak çok iyi olmamakla birlikte pes/viskon kumaşın denim kumaştan daha iyi bir haslığının olduğunu söyleyebiliriz.
Krem renkli kumaşımız açık renkte olduğundan iyi boyama ile az bir renk vermiştir.
1. AMAÇ
Bilindiği gibi iki tür renklendirme metodu vardır. Bunlardan biri boyama diğeri ise baskı yöntemidir. Bu deneyde amaç, bu şekilde renklendirilmiş olan kumaşların kullanım ve üretim sırasında,maruz kaldıkları sürtünmeler nedeni ile renklerini kaybetme derecelerini gri skala baz alınarak ölçmektir.
2.GENEL BİLGİLER
Haslık ; bir tekstil mamülünün üretim ve kullanımı sırasında karşılaştığı etkilere dayanma gücüdür. Mamüllerin haslıklarını belirlemede çeşitli standartlar kullanılmaktadır. Bu standartlar yardımı ile tekstil mamülünün bir özelliği sayısal değerlerle ortaya konulabilmektedir. Bu özellik bir kullanım , bakım veya işleme ile ilgili kalite özelliği olabilir.
Burada önemli bir husus ; bir standart kullanılırken , o standardı belirleyen kişilerin o konuda eğitimli ve tecrübe sahibi olmaları ve elde edilen sonuçların başka laboratuvarlarda da tekrarlanabilir olması gerekmektedir. Yani ; standartlara bağlı test yöntemlerinin bir zaman ve yere bağlı olmaksızın karşılaştırılabilir sonuçlar vermesi önemlidir. Aksi takdirde ; bir mamülün kalite özellikleri değişik kontrol merkezlerinde denenmekte , değişik değerler elde edilmekte ve yerine göre mamül ya reddedilmekte veya fiyat kırma yoluna gidilmektedir.
Her mamülün kullanım yerine göre bazı haslık değerleri diğerlerinden daha önemli hale gelmektedir. Örneğin bir gecelik , perdelik , astarlık , gömleklik , şemsiye , mayo veya paltoluk mamüllerde olduğu gibi her mamülden istenen haslık türleri farklıdır. Haslıkları başlıca 2 gruba ayırabiliriz:
İşleme veya fabrikasyon haslıkları : Karbonize , dink , kükürt , dekatür , kuru ısı ile fikse , merserize , peroksit , klorit, buhar , avivaj vs. gibi işlemlere karşı mamülde aranan haslıklardır. Bu işlemler sırasındaki şartlara , kullanılan kimyasal maddelere (asitler , bazlar , alkoller , alkaliler vs.) karşı dayanıklılığı belirlenir.
Kullanım veya bakımla ilgili haslıklar : Işık , yıkamaya karşı renk , sürtünmeye karşı renk , tere karşı renk , kuru temizleme , hipokloritle beyazlatma , ütüye , çeşitli hava şartlarına karşı vs. mamüllerde aranan haslıklardır.
Bizim burada inceleyeceğimiz haslık , tekstil mamüllerinin sürtünmeye karşı renk haslığıdır. Özellikle döşemeliklerde kullanım sırasındaki sürtünmelerden dolayı renk açılmaları ; ayrıca günlük giysilerde , pantolonların diz kapağı bölgeleri ve kazak , T-shirt gibi üst giysilerin dirsek kısımlarında yine fazla sürtünmeden dolayı renk açılmaları görülmesi dolayısıyla , bu alanlarda üretilen kumaşlarda sürtünmeye karşı renk haslığının iyi olması istenmektedir. Ayrıca mamülün yıkanması esnasında da sürtünme olduğu için burada da haslık önemlidir.
Bir kumaşın sürtünmeye karşı renk haslığı ; kumaşın boyandığı prosesteki fiksaj işleminin iyi yapılıp yapılmadığı ile ilgilidir. Fiksajı iyi olan kumaşta boya ,kumaş yüzeyinde kalıntı oluşturmayacağı için sürtünme sonucunda da akmayacak ve diğer kumaşlara geçmeyecektir. Tabi boyanın kendi haslığının da çok iyi olması gerekir. Uygun hammadde için uygun boyarmaddenin seçilmesi de en önemli etkenlerdendir. Mesela polyester için dispers boyarmaddeler ,reaktif ve direkt boyama yöntemleri ile çok iyi haslık verir.
Bunların yanında koyu renkler açık renklerden daha çabuk renk çıkartırlar. Koyu boyanmış kumaş içinde ve yüzeyde daha fazla boyarmadde vardır. Bu nedenle sürtünme ile daha fazla boyarmadde çıkartırlar.
Deneyin yapılışında da anlatılacağı gibi kumaşın kuru ve yaş olmasına bağlı olarak da sürtünme haslığı değişir. Kuru haslık yaş haslığa göre daha iyidir. Çünkü suyun boyarmadde üzerine çözücü etkisi vardır.
3.DENEY CİHAZI
Deney sırasında sürtünme cihazının yanında, boyasız pamuklu beyaz refakat bezi ve sonuçları değerlendirmede gri skala kullandık.
Sürtünme cihazı olarak krokmetre kullanıldı. El ile çalışan bu alet, deney numunesine 400g/cm² lik (900 gr) basınç uygulayan , çapı 1.59 cm silindir biçimli refakat bezinin sarıldığı deney parmağı içeren bir alettir. 10 cm’lik bir aralık içerisinde 10 saniyede 10 defa gidip gelme hareketi yapılır. böylece beyaz refakat bezinin lekelenme derecesi gri skala yardımıyla bulunabilir. Biz bu deneyde numune kumaş üzerindeki solmayı değil , sadece sürtünme sonucu refakat bezine geçmiş olan boyayı değerlendirdik.
Haslık kontrollerinde kullanılan standart skalalardan biri gri skaladır. Işık haslığı dışında diğer tüm haslıkların değerlendirilmesinde bu skala kullanılmaktadır. Renk değişiminin belirlenmesi ve kirletme veya akmanın belirlenmesi için olmak üzere iki çeşittir. 5 basamaklıdır. (Ayrıca bunların orta değerleri vardır.)
Bunun yanında ışık haslığı ölçümünde kullanılan mavi skala vardır. Bu da 8 basamaklı olup 1 en düşük , 8 en yüksek haslığı gösterir. bunlar 200 g/m² ‘lik yünlü kumaşlara özel boyarmaddelerle yapılmış boyamalardır. 7. Ve 8. Basamaklar ayrıca dekatür işlemi görmüşlerdir. Bu skalayı oluşturan boyarmaddeler , özel seçilmiş , ender bulunan boyarmaddelerdir. Bunlar pratik olarak değişik klima şartlarından etkilenmezler. Haslığı ölçülecek örnekler değişik mamüllerden , değişik yöntemlere göre , değişik boyarmaddelerle , değişik renk tonu ve koyuluğunda boyanmış olsalar bile ışık haslıkları bu skala ile değerlendirilebilmektedir.
Ama biz bu deneyde sürtünmeye karşı haslığı belirlediğimiz için gri skalayı kullandık.
Aşağıda gri skaladaki numaralandırma sistemi verilmiştir:
1 Çok az
1/2
2 Az
2/3
3 Orta
3/4
4 İyi
4/5
5 Çok iyi
Burada kullandığımız refakat bezi de bezayağı dokusuna sahip , orta ağırlıkta , haşıl ve lif olmayan diğer maddelerden arındırılmış , beyazlatılmış pamuklu kumaştır.
4.DENEY NUMUNESİ
Deneyde 3 farklı kumaştan numuneler aldık. Her bir kumaştan biri yaş sürtünme , diğeri kuru sürtünmede kullanılmak üzere ve atkı – çözgü yönlerinden 1 er tane olmak üzere toplam 6 tane numuneyi 14x5 cm boyutlarında keserek aldık. Numune aldığımız kumaşlardan biri sadece çözgüsü renkli (mavi indigosol boyarmaddesiyle boyanmış) , 3/1 dimi örgü yapısında % 100 pamuklu bir kumaştır. Diğeri ise askeri yeşil renkli , % 67 polyester %33 viskon karışımında bir kumaştır. Ayrıca 8 tane de 5x5 cm boyutlarında refakat bezi kesilmiştir.
5.DENEYİN YAPILIŞI
Numuneler atkı ve çözgü yönünde alındıktan ve üzerlerine hangi yönden alındığı yazıldıktan sonra sürtünme cihazımızın numuneyi koyulacak bölümüne , ilk olarak kuru halde numune yerleştirildi. Bu bölüm zımpara kağıdı ile kaplanmış ve kumaşın kaymasını önleyecek niteliktedir. Numune buraya yerleştirilip sıkıştırıldı. Daha sonra kesilen refakat bezi de parmağa plastik kıskaç yardımı ile sıkıştırılarak yerleştirildi. . Başlarken düzeneğin sayacı sıfırlanarak veya kendimiz sayarak deneyi yaptık. Sayaç kaç kere ileri geri yaptığımızı hareketi saymamıza yarayan bir parçasıdır. Çevirme kolu tutularak 10 kere 10 sn içinde ileri geri hareket yaptırıldı. Daha sonra hem kumaş numunesi , hem de refakat bezi çıkartılıp ayrıldı. Bu işlem 6 kere yaş olarak 6 kere de kuru olarak yapıldı. Yaş sürtünme deneyinde refakat bezi suyun içine daldırıldı ve çıkarılırken suyu hafifçe sıkıldı.
Sürtünme işlemi gerçekleştirilmiş, cihazdan çıkarılan refakat bezlerinin yaş olanlarının kuruması beklendikten sonra akma için kullanılan gri skala ile refakat bezi üzerindeki kirlenmenin derecesi saptanmaya çalışıldı.
6.SONUÇLAR
Deney sonucunda gri skaladan okunan değerler tablo biçiminde değerlendirilmiştir.
Ana numune Alt numune Sürtünme haslığı
Kuru Yaş
Atkı çözgü ortalama atkı çözgü Ortalama
1 1 4/5 4 4/5 2 2/3 2/3
2 1 2/3 2/3 2/3 1 2 ½
3 1 5 5 5 4/5 4/5 4/5
TABLE 1. SÜRTÜNME HASLIĞI DENEY SONUÇLARI
Tablodaki değerlere bakıldığında; özellikle pamuklu denim kumaşta sürtünme haslığının daha kötü değerlerde olduğu görülebilir. Bu uygulanan boyanın haslığının kötü olduğundan ya da boyama yönteminin uygun şartlarda yapılmadığından veya fixe işleminin iyi yapılamadığından kaynaklanıyor olabilir. Denim kumaşın özellikle yaş haslığı çok kötü değerlerdedir. Zaten yaş haslık çoğu zaman kuru haslıktan daha kötüdür. Bu pes/viskon kumaşında da görülmektedir.
Ayrıca burada (denim kumaşta) dikkat çeken atkı yönünde aldığımız numunelerde haslığın daha kötü çıkmış olmasıdır. Bunun nedeni de renkli olan çözgü ipliklerine dik olarak sürtünmenin meydana gelmesidir. iplik yüzeyi daha çok zorlanarak sürtünme katsayısı arttığı için beraberinde daha çok boyarmaddeyi kumaş yapısından sökmüştür.
Bunlara bakarak çok iyi olmamakla birlikte pes/viskon kumaşın denim kumaştan daha iyi bir haslığının olduğunu söyleyebiliriz.
Krem renkli kumaşımız açık renkte olduğundan iyi boyama ile az bir renk vermiştir.