11-01-2008, 11:39 AM
İPLİKTE BÜKÜM TAYİNİ DENEY RAPORU
GİRİŞ
Deneyde “TS 247 İpliklerin Bükümünün Tayini” adlı standart esas alınmaktadır.
Büküm,liflere kalıcı bir görünüm vermek için , birbirleriyle temas yüzeyini arttırmak için, lifleri bir arada tutmak için uygulanır. Büküm ile lifler helisel hale dönüştürülür ve iplik mukavemet kazanır.
Büküm elemanının her dönüşünde ipliğe bir büküm verilmektedir. Büküm birim uzunluktaki tur sayısı ile ifade edilir. (tur/m, tur/inç,tur/cm gibi).Büküm teknik olarak aşağıda verilen basit bağıntı ile ifade edilebilir.
T=Niğ/L
Burada;
T :Büküm (tur/m)
Niğ:Büküm elemanı hızı (d/dak)
L :Üretim hızı (m/dak),
olarak tanımlanır.
İpliğe verilecek büküm miktarı, ipliğin cinsine ve kullanılacağı yere bağlı olarak değişmektedir. İplik mukavemeti , verilen büküm miktarı ile orantılı olarak artmaktadır. Büküm miktarının artışı belirli bir notaya kadar iplik mukavemetini artırmaktadır.Bu noktadan sonra ise, iplik mukavemetine katkıda bulunan lif uzunluğu azalmakta, lifler üzerindeki gerilim artmakta ve sonuç olarak da iplik kopuşları görülmektedir. Yukarıdaki verilen eşitlikten de görüleceği üzere, sabit iğ (büküm elemanı) hızında büküm arttıkça üretim hızı azalır ve böylece üretim yavaşlar.
İpliğe verilen bükümün yanında yönünün de bilinmesi gerekmektedir.İpliğe “S”ya da “Z” yönünde büküm verilebilmektedir.Genel olarak tek katlı iplik imalinde büküm yönü “Z” yönlüdür.Katlı iplik üretimi söz konusu olduğunda “Z” bükümü iplikler biraraya getirilir ve ters yönde, yani “S” yönünde bükülür. Katlı bükümde, büküm yönleri birbirinin tersi olarak devam eder. İplikteki bükümün yönü mukavemet değeri bakımından hiç önemli değildir. Büküm yönünün etkisi kumaş yüzeyinde ışığı farklı yansıtması bakımından kendini göstermektedir.”Z” büükmlü iplik ile “S” bükümlü ipliğin ışığı yansıtması farklı olacak ve dolayısıyla da kumaş yüzeyindeki efektleri de farklı olacaktır.
İplik üzerindeki büküm miktarı imalat yönünden ve iplik özelliği açısından değerlendirilir. Üretim yapılacak ipliğe tutum, bütünlük ve en önemlisi de mukavemet kazandırmak için belirli bir büküm miktarı mutlaka gereklidir.
Belli bir numarada aynı cins lifte büküm ile çekme mukavemeti artacaktır. Bu artış yaklaşık m=180 (e=5.95)’e kadar bükümle orantılı olarak devam eder. İplik mukavemeti kısa bir mesafe süresince hemen hemen aynı kaldıktan sonra büküm daha fazla artırıldığında kuvvetle düşer. İpliğin en yüksek mukavemet değerine eriştiği noktadaki büküm değerine kritik büküm denir. Pratikte bu kritik sınırın altında çalışılmalıdır. Belirli bir kritik değerinden sonra mukavemet azalmaya başlar ve daha sonra iplik kopar. Gerekenden fazla büküm miktarı ile iplik mukavemetine katkıda bulunan lif uzunluğu azalır,lif üzerindeki gerginlik artar ve sonuçta kopuşlar ortaya çıkar. Uygulamada uygun iplik mukavemetini sağlayacak minimum büküm değeri kullanılır. Büküm verilecek ipliğe uygun (büküm katsayısı )değerleri hammade ve iplik kullanım yerine bağlı olarak standart hale getirilerek tablolaştırılmıştır.
Büküm katsayısının elyaf inceleği ile de ilişkisi söz konusudur. Üretimde kullanılan elyaf ne kadar ince ise iplik kesitindeki lif sayısı da o kadar artar ve tüm sürtünme sathı büyür ve iplik mukavemeti artar. Böyle durumlarda büküm katsayısı değeri normalden daha küçük seçilebilir. Büküm katsayısı değeri genelde Türk pamukları için atkı ve çözgü ipliği olarak kullanılma durumuna bağlı olarak aşağıda verildiği şekilde alınabilir.
Tablo 1: Büküm katsayısı seçimi
İplik Numarası (Ne)
Bükümün kumaştaki başka bir etkisi de, büküm etkisi ile kumaş kenarında kıvrımlar meydana gelebilir. İpliğe verilen büküm serbest bırakıldığında tersi yönde açılmaya çalışır. Büküm miktarıyla orantılı olarak, iplik bükümden kurtulmaya çalışacaktır. Bu durum da kumaş kenarında kıvrımlara yol açacaktır.
Büküm ayrıca boyutsal stabilitede de önemlidir. Kumaş yıkandığında ortaya çıkan çekmenin bir kısmı bükümle ilgilidir. Eğer iplik üzerinde normalden çok büküm mevcutsa, iplik kumaş içerisinde toparlanma eğilimi gösterecektir. İpliğin toparlanma eğilimi göstermesi demek, kumaşın çekmesi anlamına gelir.
İplik numarası ile büküm miktarı arasındaki ilişki aşağıda verilen ‘köchling’formülü ile ifade edilmektedir.
T=
Burada;
T:Büküm miktarı
.büküm katsayısı
N: İplik numarası (Nm ya da ne olarak)
Kullanılacak birim cinsirne göre yukarda verilen büküm ifadesi aşağıda verildiği şekilde değişebilmektedir.
T(tur/m)=
T(tur/inç)=
T(tur/cm)=
DENEYİN AMACI
Deneyin amacı;kesikli veya flament, doğal, suni ve sentetik liflerden eğrilmiş tek ve çift katlı ipliklerin büküm miktarının, açma- kapama metodu ile tayin edilmesidir. Bu metod ile açık uç (open- end)eğirme tekniği ile üretilen ipliklerin büküm miktarı tayin edilememektedir.
DENEY DÜZENEĞİ
Deneyde kullanılan cihaz
Deneyde büküm kısalması (açma/kapama )metoduna göre çalışan yarı otomatik büküm ölçüm cihazı kullanılmaktadır. Cihaz, sabit iplik sıkıştırma çenesi ile iki yönde dönebilen ve doğrultusunda hareket edebilen bir sıkıştırma çenesinden oluşmaktadır.Dönebilen çene motorla tahrik edilmekte ve tur sayısını bir sayaca iletmektedir. Büküm ölçüm cihazının dört haneli ekranında, büküm miktarı tur/m cinsinden direk olarak okunabilmektedir. Motor hızı maksimum 1500 d/dk’dır.
DENEY NUMUNESİNİN HAZIRLANIŞI
Deney numuneleri alınırken, bükümün değişmemesine dikkat edilmelidir. Partiden numune alımında, 5 adet bobin veya kops labaratuvar numunesi olarak seçilir. Bobin ya da kopstaki ipliklerin ilk 25 metrelik kısmı deney numunesi olarak kullanılmaz.Deney numuneleri, iplik boyunca bir metreden büyük rastgele aralıklarla alınır.
Deney numuneleri 20 2 derece sıcaklık ve 652 bağıl nem şartlarında kondisyonlanmalıdır.
DENEYİN YAPILIŞI
Deney yapılışında, tek kat iplikler için izlenecek yol, aşağıda maddeler halinde verilmektedir.
1. Cihazın açma-kapama düğmesi, açık konuma getirilir.
2. Bobinden veya kopstan sağ el ile alınan iplik, sol taraftaki hareketli kıskaca sıkıştırılır.
3. İplik, sağ taraftaki kıskacın üzerindeki klavuz pim yardımı ile kıskaca geçirilir(bu durumda kıskaç açık tutulmalıdır)ve sol tarftaki kırmızı ışık yanana kadar çekilir.Bu sırada sol taraftaki kıskaç 50 cm ‘yi gösterir.
4. Kırmızı ışık yandığı anda iplik daha fazla gerdirilmemeli ve sağ tarftaki kıskaç kapatılarak fazla iplik kopartılmamalıdır.
5. Gösterge, silme düğmesine basılarak sıfırlanır.
6. Bükümün yönüne göre Z veya S konumu ile sayacın ileri veya geri sayımı seçilir.
7. Yeşil düğmeye basılarak test başlatılır(yeşil lamba devamlı yanmaya başladıktan sonra düğme bırakılır).
8. Motorun dönmesi ile iplik bükümü açıldıktan sonra iplik ters yöne sarılarak başlama noktası olan 50 cm çizgisine geldiğinde kırmızı ışık yanar ve cihaz otomatik olarak durur.
9. Göstergede okunan değerin yarısı alınarak, büküm miktarı belirlenir.
Katlı iplikler için izlenecek yol ise, aşağıdaki gibidir.
6. maddeye kadar tek kat iplikler için izlenecek yol takip edilir.Sonra aşağıdaki gibi devam edilir.
6. Bükümün yönüne göre Z veya S konumu seçilerek, ileri pozisyon ayarlanır.
7. Motor hızı mümkün olduğu kadar azaltılır.
8. Yeşil düğmeye basılarak test başlatılır(yeşil lamba devamlı yanmaya başladıktan sonra düğme bırakılır).
9. İpliğin tam olarak açılması sağlanır, ve bu anda motor kırmızı düğmeye basılarak durdurulur.
10. Göstergede okunan değer, tur/m cinsinden büküm miktarını verir.
GİRİŞ
Deneyde “TS 247 İpliklerin Bükümünün Tayini” adlı standart esas alınmaktadır.
Büküm,liflere kalıcı bir görünüm vermek için , birbirleriyle temas yüzeyini arttırmak için, lifleri bir arada tutmak için uygulanır. Büküm ile lifler helisel hale dönüştürülür ve iplik mukavemet kazanır.
Büküm elemanının her dönüşünde ipliğe bir büküm verilmektedir. Büküm birim uzunluktaki tur sayısı ile ifade edilir. (tur/m, tur/inç,tur/cm gibi).Büküm teknik olarak aşağıda verilen basit bağıntı ile ifade edilebilir.
T=Niğ/L
Burada;
T :Büküm (tur/m)
Niğ:Büküm elemanı hızı (d/dak)
L :Üretim hızı (m/dak),
olarak tanımlanır.
İpliğe verilecek büküm miktarı, ipliğin cinsine ve kullanılacağı yere bağlı olarak değişmektedir. İplik mukavemeti , verilen büküm miktarı ile orantılı olarak artmaktadır. Büküm miktarının artışı belirli bir notaya kadar iplik mukavemetini artırmaktadır.Bu noktadan sonra ise, iplik mukavemetine katkıda bulunan lif uzunluğu azalmakta, lifler üzerindeki gerilim artmakta ve sonuç olarak da iplik kopuşları görülmektedir. Yukarıdaki verilen eşitlikten de görüleceği üzere, sabit iğ (büküm elemanı) hızında büküm arttıkça üretim hızı azalır ve böylece üretim yavaşlar.
İpliğe verilen bükümün yanında yönünün de bilinmesi gerekmektedir.İpliğe “S”ya da “Z” yönünde büküm verilebilmektedir.Genel olarak tek katlı iplik imalinde büküm yönü “Z” yönlüdür.Katlı iplik üretimi söz konusu olduğunda “Z” bükümü iplikler biraraya getirilir ve ters yönde, yani “S” yönünde bükülür. Katlı bükümde, büküm yönleri birbirinin tersi olarak devam eder. İplikteki bükümün yönü mukavemet değeri bakımından hiç önemli değildir. Büküm yönünün etkisi kumaş yüzeyinde ışığı farklı yansıtması bakımından kendini göstermektedir.”Z” büükmlü iplik ile “S” bükümlü ipliğin ışığı yansıtması farklı olacak ve dolayısıyla da kumaş yüzeyindeki efektleri de farklı olacaktır.
İplik üzerindeki büküm miktarı imalat yönünden ve iplik özelliği açısından değerlendirilir. Üretim yapılacak ipliğe tutum, bütünlük ve en önemlisi de mukavemet kazandırmak için belirli bir büküm miktarı mutlaka gereklidir.
Belli bir numarada aynı cins lifte büküm ile çekme mukavemeti artacaktır. Bu artış yaklaşık m=180 (e=5.95)’e kadar bükümle orantılı olarak devam eder. İplik mukavemeti kısa bir mesafe süresince hemen hemen aynı kaldıktan sonra büküm daha fazla artırıldığında kuvvetle düşer. İpliğin en yüksek mukavemet değerine eriştiği noktadaki büküm değerine kritik büküm denir. Pratikte bu kritik sınırın altında çalışılmalıdır. Belirli bir kritik değerinden sonra mukavemet azalmaya başlar ve daha sonra iplik kopar. Gerekenden fazla büküm miktarı ile iplik mukavemetine katkıda bulunan lif uzunluğu azalır,lif üzerindeki gerginlik artar ve sonuçta kopuşlar ortaya çıkar. Uygulamada uygun iplik mukavemetini sağlayacak minimum büküm değeri kullanılır. Büküm verilecek ipliğe uygun (büküm katsayısı )değerleri hammade ve iplik kullanım yerine bağlı olarak standart hale getirilerek tablolaştırılmıştır.
Büküm katsayısının elyaf inceleği ile de ilişkisi söz konusudur. Üretimde kullanılan elyaf ne kadar ince ise iplik kesitindeki lif sayısı da o kadar artar ve tüm sürtünme sathı büyür ve iplik mukavemeti artar. Böyle durumlarda büküm katsayısı değeri normalden daha küçük seçilebilir. Büküm katsayısı değeri genelde Türk pamukları için atkı ve çözgü ipliği olarak kullanılma durumuna bağlı olarak aşağıda verildiği şekilde alınabilir.
Tablo 1: Büküm katsayısı seçimi
İplik Numarası (Ne)
Bükümün kumaştaki başka bir etkisi de, büküm etkisi ile kumaş kenarında kıvrımlar meydana gelebilir. İpliğe verilen büküm serbest bırakıldığında tersi yönde açılmaya çalışır. Büküm miktarıyla orantılı olarak, iplik bükümden kurtulmaya çalışacaktır. Bu durum da kumaş kenarında kıvrımlara yol açacaktır.
Büküm ayrıca boyutsal stabilitede de önemlidir. Kumaş yıkandığında ortaya çıkan çekmenin bir kısmı bükümle ilgilidir. Eğer iplik üzerinde normalden çok büküm mevcutsa, iplik kumaş içerisinde toparlanma eğilimi gösterecektir. İpliğin toparlanma eğilimi göstermesi demek, kumaşın çekmesi anlamına gelir.
İplik numarası ile büküm miktarı arasındaki ilişki aşağıda verilen ‘köchling’formülü ile ifade edilmektedir.
T=
Burada;
T:Büküm miktarı
.büküm katsayısı
N: İplik numarası (Nm ya da ne olarak)
Kullanılacak birim cinsirne göre yukarda verilen büküm ifadesi aşağıda verildiği şekilde değişebilmektedir.
T(tur/m)=
T(tur/inç)=
T(tur/cm)=
DENEYİN AMACI
Deneyin amacı;kesikli veya flament, doğal, suni ve sentetik liflerden eğrilmiş tek ve çift katlı ipliklerin büküm miktarının, açma- kapama metodu ile tayin edilmesidir. Bu metod ile açık uç (open- end)eğirme tekniği ile üretilen ipliklerin büküm miktarı tayin edilememektedir.
DENEY DÜZENEĞİ
Deneyde kullanılan cihaz
Deneyde büküm kısalması (açma/kapama )metoduna göre çalışan yarı otomatik büküm ölçüm cihazı kullanılmaktadır. Cihaz, sabit iplik sıkıştırma çenesi ile iki yönde dönebilen ve doğrultusunda hareket edebilen bir sıkıştırma çenesinden oluşmaktadır.Dönebilen çene motorla tahrik edilmekte ve tur sayısını bir sayaca iletmektedir. Büküm ölçüm cihazının dört haneli ekranında, büküm miktarı tur/m cinsinden direk olarak okunabilmektedir. Motor hızı maksimum 1500 d/dk’dır.
DENEY NUMUNESİNİN HAZIRLANIŞI
Deney numuneleri alınırken, bükümün değişmemesine dikkat edilmelidir. Partiden numune alımında, 5 adet bobin veya kops labaratuvar numunesi olarak seçilir. Bobin ya da kopstaki ipliklerin ilk 25 metrelik kısmı deney numunesi olarak kullanılmaz.Deney numuneleri, iplik boyunca bir metreden büyük rastgele aralıklarla alınır.
Deney numuneleri 20 2 derece sıcaklık ve 652 bağıl nem şartlarında kondisyonlanmalıdır.
DENEYİN YAPILIŞI
Deney yapılışında, tek kat iplikler için izlenecek yol, aşağıda maddeler halinde verilmektedir.
1. Cihazın açma-kapama düğmesi, açık konuma getirilir.
2. Bobinden veya kopstan sağ el ile alınan iplik, sol taraftaki hareketli kıskaca sıkıştırılır.
3. İplik, sağ taraftaki kıskacın üzerindeki klavuz pim yardımı ile kıskaca geçirilir(bu durumda kıskaç açık tutulmalıdır)ve sol tarftaki kırmızı ışık yanana kadar çekilir.Bu sırada sol taraftaki kıskaç 50 cm ‘yi gösterir.
4. Kırmızı ışık yandığı anda iplik daha fazla gerdirilmemeli ve sağ tarftaki kıskaç kapatılarak fazla iplik kopartılmamalıdır.
5. Gösterge, silme düğmesine basılarak sıfırlanır.
6. Bükümün yönüne göre Z veya S konumu ile sayacın ileri veya geri sayımı seçilir.
7. Yeşil düğmeye basılarak test başlatılır(yeşil lamba devamlı yanmaya başladıktan sonra düğme bırakılır).
8. Motorun dönmesi ile iplik bükümü açıldıktan sonra iplik ters yöne sarılarak başlama noktası olan 50 cm çizgisine geldiğinde kırmızı ışık yanar ve cihaz otomatik olarak durur.
9. Göstergede okunan değerin yarısı alınarak, büküm miktarı belirlenir.
Katlı iplikler için izlenecek yol ise, aşağıdaki gibidir.
6. maddeye kadar tek kat iplikler için izlenecek yol takip edilir.Sonra aşağıdaki gibi devam edilir.
6. Bükümün yönüne göre Z veya S konumu seçilerek, ileri pozisyon ayarlanır.
7. Motor hızı mümkün olduğu kadar azaltılır.
8. Yeşil düğmeye basılarak test başlatılır(yeşil lamba devamlı yanmaya başladıktan sonra düğme bırakılır).
9. İpliğin tam olarak açılması sağlanır, ve bu anda motor kırmızı düğmeye basılarak durdurulur.
10. Göstergede okunan değer, tur/m cinsinden büküm miktarını verir.